Pozwolenie na poszukiwanie zabytków: kiedy jest potrzebne

Wyjście z wykrywaczem w teren podlega ustawie o ochronie zabytków. Przepisy określają, kiedy potrzebna jest zgoda urzędu i jakie są konsekwencje jej braku.

Podstawa: art. 36 ust. 1 pkt 12

Ustawa z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami wymaga pozwolenia na poszukiwanie ukrytych lub porzuconych zabytków ruchomych, w tym zabytków archeologicznych, przy użyciu wszelkiego rodzaju urządzeń elektronicznych i technicznych oraz sprzętu do nurkowania. Wykrywacz metali mieści się w tym opisie.

Pozwolenie wydaje wojewódzki konserwator zabytków właściwy dla miejsca poszukiwań, a na obszarach morskich dyrektor urzędu morskiego. Od 2018 roku poszukiwania mają własny tryb, oddzielony od badań archeologicznych, więc pozwolenie może uzyskać osoba bez uprawnień archeologa.

Kiedy pozwolenie jest potrzebne

• zawsze, gdy szukasz przedmiotów przy użyciu wykrywacza, sondy albo innego urządzenia,
• niezależnie od tego, czy teren jest wpisany do rejestru zabytków,
• niezależnie od tego, czy to pole, łąka, las, plaża czy dno zbiornika,
• także wtedy, gdy właściciel gruntu daje Ci zgodę. Jego zgoda nie zastępuje pozwolenia urzędu.

Pozwolenie konserwatora i zgoda właściciela to dwa odrębne wymogi. Zgoda właściciela jest zresztą załącznikiem do wniosku o pozwolenie.

Czym to się różni od badań archeologicznych

Poszukiwania to szukanie przedmiotów ruchomych. Badania archeologiczne to działania naukowe prowadzone przez uprawnionego archeologa, z inną procedurą i innymi wymaganiami. Jeśli w programie poszukiwań napiszesz, że planujesz wykopy sondażowe albo pracę na stanowisku archeologicznym, urząd potraktuje wniosek jak badania i odmówi.

Co grozi za poszukiwania bez pozwolenia

Art. 109c ustawy o ochronie zabytków przewiduje za poszukiwanie bez pozwolenia albo wbrew jego warunkom grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Od 2018 roku jest to przestępstwo, wcześniej było wykroczeniem. Nowela z 2023 r. łagodzi ten przepis, ale dopiero od 1 stycznia 2027 r. Do tego czasu obowiązuje brzmienie obecne.

Postępowanie po znalezisku

Zabytek archeologiczny jest własnością Skarbu Państwa, niezależnie od tego, kto go znalazł i na czyim gruncie leżał. Ustawa opisuje dwie sytuacje.

1. Przypadkowe odkrycie przedmiotu, co do którego przypuszczasz, że jest zabytkiem (art. 33): wstrzymujesz działania, zabezpieczasz miejsce i zawiadamiasz konserwatora, a jeśli to niemożliwe, wójta, burmistrza albo prezydenta miasta. Ten przekazuje zawiadomienie konserwatorowi w ciągu 3 dni.
2. Odkrycie w trakcie prowadzonych prac (art. 32): wstrzymujesz prace, zabezpieczasz miejsce i przedmiot, zawiadamiasz w tym samym trybie. Do czasu oględzin nic nie ruszasz.

W praktyce oznacza to, że nie kontynuujesz wykopu i nie zabierasz przedmiotu z miejsca odkrycia.

Ile trwa i ile kosztuje

Opłata skarbowa za wydanie pozwolenia to 82 zł. Urząd ma miesiąc na sprawę wymagającą postępowania wyjaśniającego, dwa miesiące na szczególnie skomplikowaną. Pozwolenie jest terminowe, więc pilnuj dat wpisanych we wniosku, bo poszukiwania po terminie to już działanie wbrew warunkom pozwolenia.

Stan prawny: wrzesień 2026, z uwzględnieniem odroczenia noweli z 2023 r. do 1 stycznia 2027 r. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej. W sprawach spornych skonsultuj się z urzędem albo prawnikiem.